محدود بود . با تربيت اين سرمايه عظيم انسانى كه هر يك به مثابه رهبرى دينى ، فرهنگى و علمى بودند ، به تدريج طبقات و توده‌هاى ديگر مردم به شكل گسترده‌ترى توسعه يافت . هنگامى كه گسترش شيعه از سطوح نخبگان به سطوح توده‌ها گسترش يافت ، آسيب‌ها و چالشهاى خاصى را در پى داشت كه اين خود سازوكار و اقدامات ويژه‌اى را مىطلبيد . از اين روى ، علاوه بر باب‌ها - كه محل اسرار امامان عليهم السلام بودند - سازمان وكالت نيز شكل مىگيرد تا با انسجام‌بخشى و ارتباط مستمر و دائمى مردم با رهبرى ، هويت دينى ، فرهنگى و حقوقى آنان محفوظ بماند ؛ هويتى كه با همه پيچيدگى بايد درك مىشد و در رفتار و عقايد محفوظ مىماند . عدم مشروعيت حكومت و زندگى مسالمت‌آميز با مسلمانان و عدم قيام مسلحانه و ايجاد تمايز با فرق شيعى ، كلامى و فقهى با حفظ اصول اساسى دين ، كارى سخت و دشوار براى توده‌ها بود كه نخبگان شيعى به راحتى آن را فهم و عمل مىكردند . اين پيچيدگىها و دشوارىها با هوشمندى رهبرى شيعه - كه توانسته بود تا نيمه اول قرن دوم هجرى صدها عالم و فقيه و محدث و متكلم و مفسر و رجال سياسى را بپروراند - به‌خوبى هدايت و سازماندهى شد . بدين‌رو ، امامان شيعه عليهم السلام در رهبرى و امامت الهى توفيق يافتند با حفظ اسلام و انديشه‌هاى اسلامى ، ميراث‌دار اسلام راستين باشند . از ابتكارات مهم امامان شيعه عليهم السلام در حفظ اين جريان ، استقرار عالمان دينى و فقهاى بزرگ به‌عنوان مرجعيت دينى براى شيعيان بود . از زمان امام‌صادق عليه السلام به‌تدريج اين فرهنگ شكل گرفت و امامان عليهم السلام در مراجعات شيعيان براى برآوردن نيازهاى دينى ، معنوى و علمى آنان ، فقها و محدثان شيعى را به‌عنوان مرجع دينى معرفى كردند تا نيازى نباشد بدانها مراجعه شود . احاديث متعددى از امامان شيعه عليهم السلام در معرفى افرادى نظير يونس بن عبدالرحمن و زرارة بن اعين وجود دارد كه حكايتگر اين رويكرد و جهت‌گيرى است . مثلًا در جايى عبدالله بن يعفور به امام‌صادق عليه السلام عرض مىكند : « ملاقات شما در هر زمانى برايم ممكن نيست . شيعيان مراجعه مىكنند و مسأله‌اى مىپرسند و من هم پاسخ‌ها را نمىدانم . » حضرت فرمود : « چرا به محمد بن مسلم مراجعه نمىكنى ؟ » « 1 » امام عليه السلام در برخى سخنان خود افرادى را همانند حارث بن مغيره « 2 » در مقام مرجع علمى معرفى مىكند . ايشان به يكى از وكيلان خود كه پرسيده بود معالم دينى را از چه كسى برگيرم ، فرمود : « از

--> ( 1 ) . محمد بن حسن حر عاملى ، وسائل الشيعة الى تحصيل مسائل الشريعة ، ج 18 ، ص 105 . ( 2 ) . همان .